İnsani yardım alanında yapmakta olduğum yüksek lisans programının bir parçası olarak önümüzdeki 2 hafta boyunca Nakit (Cash) ve Kupon (Voucher) yardımları üzerine yoğunlaşacağız.
Bu yazıda bahsedeceğim bilgiler CALP Network tarafından organize edilen bir eğitimden derlenmiştir ve Nakit ve Kupon Yardımlarını (CVA) hakkında temel düzeyde bilgiye sahip olmak isteyenlere yöneliktir.
Yazı boyunca aşağıdaki başlıklara değinilecektir:
- anahtar terminoloji, tanımlar, temel prensipler ve iyi uygulamalar (good practices) dahil olmak üzere nakit ve kupon yardımlarını tanımlamak
- nakit ve kupon yardımları için farklı yöntemleri (modalities), ulaştırma mekanizmalarını (delivery mechanisms) ve farklı araçları (tools) açıklamak
- nakit ve kupon yardımlarının uygulanabilmesi için gereken ön şartları (preconditions) tanımlamak
- nakit ve kupon yardımlarının farklı insani yardım bağlamlarında (context) uygunluğunu (relevance) açıklamak ve çeşitli paydaşlara (stakeholders) savunuculuğunu (advocacy) yapmak
- insani proje döngünüsünde (project cycle) nakit ve kupon yardımlarının temel adımları (key steps) ve ilgili görevleri (associated tasks) listelemek
- nakit ve kupon yardımları proje döngüsünde farklı personelin rol ve sorumluluklarını (roles and responsibilities) belirlemek
Nakit ve Kupon Yardımı Nedir?
Nakit ve kupon yardımı, insani bir acil durumdan etkilenenlere nakit veya kupon şeklinde ‘ayni’ (in-kind) yardım yerine insani yardımın ‘modalitelerini’* (veya ‘transferlerini’) sağlayan tüm programları ifade eder. Hükümetlere veya diğer devlet aktörlerine sağlanan nakit yardımı içermez.
Modalite: Bir amaca erişmek için izlenen, tutulan yol, usul, sistem, prosedür, politika. Bilimde belli bir sonuca erişmek için bir plana göre izlenen yol, metot. (Kaynak: https://nedir.ileilgili.org/modalite)
Transfer: Aktarmak, bir şeyi bir yerden alarak başka bir yere götürmek, bir hakkı başka birisine devretmek demektir. Nakit ve kupon yardımları bağlamında da nakdi veya kupon yardımlarının ihtiyaç sahiplerine aktarılmasını ifade eder.
Nakit ve kupon yardımı çadır, battaniye, gıda kolisi, hijyen paketi gibi geleneksel ayni yardımlardan doğası gereği farklılık göstermektedir. Nakit ve kupon yardımlarıyla amaçlanan krizlerden etkilenmiş insanların bu ihtiyaçlarını daha özgür, (freedom) onurlu (dignity) ve saygın (respect) bir şekilde gidermesidir.
Bağlama göre nakit ve kuponlar çeşitli modaliteler üzerinden verilebilir. İhtiyaç sahiplerine seçme ve ihtiyaçlarını kendi uygun gördükleri şekilde giderme imkanı verir.
Hibeler nakit, SMS, banka hesabı, posta çek gibi çeşitli yöntemlerle transfer edilebilir. Bu sayede insanlar ayni bir malzemeyi alabilmek için saatlerce sıra beklemekten kurtulurlar. Teknolojinin gelişmiş olması, özellikle internet ve cep telefonları nakit ve kupon yardımlarını daha kullanılabilir hale getirmektedir.
Yardımlar nakite alternatif olarak kupon olarak da verilebilir. Etkinlenmiş insanlar (affected population) kuponlar karşılığında gıda, sağlık, eğitim vb alanlarda hizmet veya mal temin edebilirler.
Nakit veya kuponlar yerel markette harcandığı için yerel ekonomiyi hareketlendirmekte ve gelir getirici faaliyetleri teşvik etmektedir. O ülke için tahsis edilmiş fonlar o ülkede harcanır ve o ülkeye katkı sağlar.
The Cash Learning Partnership
2010 yılından bu yana Avrupa Sivil Koruma ve İnsani Yardım Genel Müdürlüğü (EU ECHO), Uluslararası Kızılhaç ve Kızılaylar Federasyonu (IFRC), The Cash Learning Partnership (Nakit Öğrenme Partnerliği) ve Birleşik Krallık Kızılhaç’ı nakdi yardımların daha fazla organizasyon tarafından kullanılmasını sağlamak için işbirliği içerisindedir. Bu işbirliği aynı zamanda insani yardım aktörlerinin nakit ve kupon yardımlarını uygulayabilmek için yeterli teknik donanıma sahip olması için de çabalar. 2010 yılından bu yana nakit ve kupon yardımlarına ilişkin eğitimler, araştırmalar, atölye çalışmaları yoğun bir şekilde devam etmektedir. Bu girişim hükümetleri, insani yardım kuruluşlarını, özel sektörü ve donörleri bir araya getirerek iyi uygulamaların ve tecrübelerin paylaşılmasını sağlar.
Günümüzde nakit ve kupon yardımları henüz tam potansiyeline ulaşmış değildir. Daha fazla ihtiyaç sahibi nakit ve kupon yardımlarından istifade edebilir.
Nakit ve Kupon Yardımlarına Sektörel Yaklaşım
Unutulmamalıdır ki nakit ve kupon yardımları, ayni yardımlar gibi yardımların ulaştırılması için bir modalitedir (yöntem). Nakit ve kupon yardımları gıda güvenliği, sağlık gibi bir sektör (cluster, sector) değildir.
Oxfam’ın yaptığı bir araştırmaya göre insani yardımın ulaştırılmasında kullanılan bir araç olarak nakit ve kupon yardımları insani krizlerden etkinlenmiş insanların çeşitli ve karmaşık ihtiyaçlarını giderebilmek açısından büyük bir potansiyel taşımaktadır.
Transfer Modaliteleri (Transfer Modalities)
Transfer yöntemleri, insani yardımın verilme şeklini ifade eder. Genel olarak üç tür vardır: ayni, nakit ve kuponlar. Bir aktarım yönteminin kaynakları dağıtmak için bir araç veya araç olduğunu hatırlamak önemlidir; bir amaç değil, bir araçtır (yani, kendi başına bir proje veya program değildir).
Ayni (in-kind): Gıda ve gıda dışı malzemelerin ihtiyaç sahiplerine direkt olarak verilmesidir.
Nakit (cash): Bu, parasal yardımın fiziksel nakit veya e-nakit (dijital) olarak sağlandığı durumdur (bu, daha sonra daha ayrıntılı olarak açıklanacaktır). Bu ve ayni yardım arasındaki temel fark, alıcıların doğrudan yerel pazardan ve hizmet sağlayıcılardan mal ve/veya hizmet alabilmesidir.
Kupon (vouchers): Bu, alıcılara mal ve hizmetler için kağıt veya elektronik kuponlar verildiği durumdur. Nakit transferleri gibi, kuponlar da yerel pazarın işlemesini ve talebi karşılayabilmesini gerektirir.
Karışık Yöntem (mixed modality): Bir program, amaçlarına ulaşmak için modaliteleri (yöntemleri) birleştirebilir. Modalite seçimi veya modalitelerin kombinasyonu, birçok faktörün dikkate alınmasına dayanır. Nakit transferlerinin uygunluğu, tamamı bağlamdan bağlama değişen ihtiyaçlara, pazarlara ve diğer kilit faktörlere bağlıdır.
Transfer Yöntemlerinin Kombinasyonu (Transfer Modality Combinations)
Son on yılda, nakit ve kuponlar, gıda güvenliği sektöründeki programlara yönelik ayni yardıma alternatif olarak en yaygın şekilde değerlendirildi. Bununla birlikte, uygulayıcılar giderek artan bir şekilde hanelerin çok çeşitli insani ihtiyaçları (geçim kaynaklarının iyileştirilmesi ve teşviki, barınma, gıda dışı ürünler, eğitim, sağlık ve veterinerlik bakımı, ulaşım, yerinden edilmiş kişilerin geri dönüşü ve yeniden entegrasyonu, su & sanitasyon ve hijyen gibi) etkili bir şekilde karşılamak için nakit kullanabileceklerini görüyorlar. Bu nedenle nakit transferleri, insani müdahalelerin farklı sektörlerinde kullanılabilir.
Nakit ve kupon yardımları kendi başlarına sektör (cluster, sector) değildirler, sadece belirli bağlamlarda belirli program hedeflerini karşılamak için – uygun olduğunda – kullanılabilecek araçlardır. Nakit transferleri, belirli bir amaca ulaşmak için tek başına veya diğer yöntemlerin yanında tamamlayıcı (complimentary) bir yöntem olarak kullanılabilir. Tek bir sektörün (örneğin su, sanitasyon ve hijyen) ihtiyaçlarını veya birden fazla sektördeki (örneğin gıda güvenliği, barınak, gıda) ihtiyaçları karşılamak için bir modalite (yöntem) olarak kullanılabilirler.
Neden Nakit ve Kupon Yardımı?
Nakit ve kupon yardımı programları yeni değil ve son 10 yılda kullanımları hızla artmaktadır. Özellikle çatışma ve çatışma sonrası dönemlerde bin dokuz yüzlü yılların başından beri aşağıdaki sebeplerle tercih edilmiştir:
Direkt dağıtımlara bir alternatif imkanı vermektedir: Nakit transferleri, geleneksel olarak yardım dağıtım sistemi olan doğrudan mal/hizmet tedarikine (ayni dağıtım) bir alternatifi temsil eder.
Piyasa bazlı (market based) bir çözümdür: Nakit transferleri yerel pazarlara erişime dayanır ve yerel tüccarları ve piyasa sistemlerini destekleyebilir.
İnsanların onurunu (dignity) korumasına yardım eder: Nakit ve kupon yardımları sayesinde insanlar kendileri ve aileleri için en önelikli ihtiyacın ne olduğuna karar verebilir. Bu durum elindeki kuponu veya nakdi yardımı kendi iradesiyle harcayabilen insanların onurunun korunmasına yardımcı olabilir.
Yardım alanları güçlendirebilir (empower): Nakit ve kupon yardımı, istifa edenleri güçlendirebilir ve onlara felaketlere ve çatışmalara nasıl tepki verecekleri konusunda daha fazla kontrol imkanı sağlayabilir.
Maliyetler açısından etkin (cost-effective) ve uygundur (cost-efficient): Nakit ve kupon yardımı, özellikle malzeme tedariki, nakliyesi ve dağıtımında genellikle daha ağır maliyetlere sahip olan ayni yardıma kıyasla, yardım sağlamanın en uygun maliyetli ve düşük maliyetli yöntemlerinden biri olabilir.
Pratikte Nakit ve Kupon Uygulamaları
Fırtına ve şiddetli yağmurlar nedeniyle meydana gelen seller bir köyde piyasadaki ve evlerdeki gıda stoğuna zarar verdi. Çevre köylerdeki marketlerde yeterli miktarda gıda tedariği olması durumunda insanlara ayni olarak gıda kolisi dağıtmak yerine nakdi olarak yardım edilebilir. Dükkan sahiplerine verilen nakit desteği ile esnaf, dükkanındaki zarar gören ürünlerin yerine yenisini koyabildi, köylülere verilen nakit desteği de köylülerin bir sonraki hasada kadar çevre köylerdeki ve kendi köylerindeki dükkanlardan alışveriş yapmasına imkan verdi. Bu sayede insanlar daha onurlu ve serbest bir şekilde ihtiyaçlarını karşıladılar ve yerel ekonomi desteklenmiş oldu. İl veya ilçe merkezinden gıda kolileri hazırlanarak getirilseydi bu etki ortaya çıkmayacaktı.
Bir başka senaryoda çatışmalar sebebiyle yerlerinde olmuş insanların olduğunu kabul edelim. Bu insanlara vardıkları yerde yeniden hayatlarını kurabilmeleri için nakit transferi yapıldı. Bazı ailelere de geçim kaynakları meydana getirmeleri için ek nakit desteği sağlandı. Bu durumda, aileler, geçici barınak kurmak için ihtiyaç duydukları her şeyi satın alabiliyor ve yerel pazarlardan gıda, ilaç ve diğer temel ihtiyaçları satın alabiliyor. Sonuç olarak, yerinden edilmiş aileler de yerel ekonomiye katkıda bulunuyorlar. Bazı alıcılar küçük işletmeler kurabilir ve kendilerini desteklemeye başlayabilir.
Küresel Kanıtlar
Etiyopya: Verimlilik: Bir Dünya Gıda Programı (WFP) projesi, nakit paranın gıda yardımından %25-30 oranında daha verimli olduğunu gösterdi.
Irak: Uygunluk: Bir araştırmaya göre Suriyeli mülteciler ayni gıda yardımlarının %70’ini sattı. (2014)
Lübnan: Alıcıların Tercihi: Uluslararası Kurtarma Komitesi (IRC) projelerinde insanların %80’i nakiti ayni yardımlara tercih etti. (2014)
Somali: Uygun Maliyet: Gıda yardımlarına göre 2.5 kat daha fazla bütçe doğrudan alıcılara gitti.
Filipinler: Ölçeklenebilirlik: Bir hükumet sosyal güvenlik ağından Haiyan tayfunu sonrası nakit ödemeler 500.000 kişiye ulaştı. (2013-2014)
Pakistan: Etkinlik: Sellerden sonra 1 milyon 700 bin adet ön yüklemeleri kartlar ailelere dağıtıldı. (2010-2011)
Nakite Sektörler Arası Yaklaşım
Nakit ve kuponlar, tek bir sektördeki veya birden çok sektördeki ihtiyaçları karşılamak için kullanılabilecek yöntemlerdir. Bir dizi hedefe ulaşmak için çeşitli şekillerde kullanılabilirler.
Nakit veya kuponların farklı sektörlerde nasıl kullanılabileceğine dair bazı örneklere bakalım.
Gıda Güvenliği: Gıdaya ulaşımı ve gıda güvenliğinin arttırılmasını sağlar.
Beslenme: Entegre bir program şunları içerebilir: Meyve, sebze ve süt gibi taze, besleyici gıdalar için kuponlar.
Ebeveynleri küçük çocukları için iyi beslenme uygulamaları konusunda duyarlı hale getirmek için bir beslenme eğitimi programı.
Geçim Kaynağı Sağlama: Geçim kaynağı sağlama, ör. gıda ve gıda dışı ürün ve hizmetler için (nakit hibeler).
Geçim teşviki, ör. geçim kaynaklarını çeşitlendirmek için nakit hibeler, eğitime katılmak için nakit.
Geçim kaynağı kurtarma, ör. Bir felaketin ardından çiftlikleri veya işletmeleri yeniden inşa etmek için nakit hibeler.
Geçim kaynaklarının borç geri ödemesi yoluyla korunması (nakit hibeler).
Sağlık: Sağlık hizmetlerine ve ilaçlara erişim. (nakit hibeler).
Kliniklerin inşaatı (iş için nakit).
Su, Sanitasyon ve Hijyen: Kamu hizmeti şirketlerinden ve su satıcılarından suya erişim (nakit hibeler).
Hijyen malzemelerine erişim (nakit veya kuponlar).
Topluluk su altyapısının inşaatı – barajlar, kamu tuvaletleri, vb. (iş için nakit).
Evsel su ve sanitasyon tesislerinin inşaatı (iş için nakit).
Barınma: Acil barınma ve barınmaya erişim (nakit hibeler).
Barınakların inşası, yeniden inşası veya yenilenmesi (nakit ve kuponlar).
Kiralık konutlara erişim (nakit hibeler).
Koruma: Geçim kaynaklarının korunması (nakit hibeler).
Hassas gruplara yardım, örn. ayrılmış veya öksüz çocuklar (nakit hibeler).
Çocuk dostu alanların inşası (iş için nakit).
Eğitim: Okul malzemelerine erişim ve okul ücretlerinin ödenmesi (nakit hibeler).
Okul binalarının inşaatı (iş karşılığı).