Değerlendirme Sürecinin Adımları Nelerdir?
Afet müdahalesinde doğru zamanda doğru adımları atmak çok önemlidir. Acil İhtiyaç Değerlendirmesi’ni (ENA) adım adım yürütmek temeldir.
Acil ihtiyaç Değerlendirmesi’nin Adımları
- Amaçları belirlemek (Defining the objectives)
- İkincil veriyi toplamak ve analiz etmek (Collect and analyse secondary data)
- Saha ziyaretleriyle birincil veriyi toplamak (Collect Primary Data through field visits)
- Yeni ikincil verileri toplamak (Collect new Secondary Data)
- Analiz etmek (Combine & Analyse Data)
- Raporlamak ve Yaymak (Reporting and dissemination)
- Bu adımları tekrar etmek (Repeat)
Yaşanan acil bir olay alanına girmek sarsıcı olabilir. Gelin ihtiyaç değerlendirmesinin adımlarına biraz daha detaylı bakalım. Yapılandırılmış bir yaklaşım yardımcı olabilir.
Proje döngüsü bu durumlarda kullanışlıdır: 1. Durumu değerlendir (assessment) 2. Müdahaleni Planla (planning) 3. Projeni Uygula ve İzle (implementation & monitoring) 4. Projeni değerlendir. (evaluation). Bu adımlar bir biriyle çakışabilir ve hatta bazı durumlarda hepsi aynı anda yaşanabilir. Her halükarda ihtiyaç analizi planlama, programlama, izleme & değerlendirme faaliyetleri için çok önemlidir.
- Değerlendirmenin Amacını Belirlemek: Değerlendirmenin amacı iş tanımında (ToR) tanımlanmalı, değerlendirmenin amacını ve beklenen çıktıları (outputs) net bir şekilde belirtmelidir. Örnek çıktılar: Değerlendirme raporu, Acil Müdahale Planı, Acil Yardım Çağrısı vb.
- Mevcut İkincil Verileri Toplamak ve Analiz Etmek: Bir kriz veya afet durumunda çeşitli kaynaklardan ikincil verileri elde etmek mümkündür. İkincil veriler iki amaç için kullanılır: Durumu analiz etmek ve saha ziyaretleriyle elde edilmesi gereken eksik bilgilerin neler olduğunu anlamak.
- Saha Ziyaretiyle Birincil Verileri Toplamak: Bir kriz veya afet sonrasında çeşitli teknikler kullanılarak birincil veriler toplanır.
- Yeni İkincil Verileri Toplamak: Biraz zaman geçtikten ve insani kuruluşlar çalışmalarına başladıktan sonra toplanmak ve analiz edilmek üzere daha fazla ikincil veri elde edilir.
- İkincil ve Birincil Verileri Birleştirmek ve Analiz Etmek: İkincil ve birincil verilerin birlikte analiz edilmesi durumun iyi anlaşılmasına ve verilere dayalı bir tahmin (triangulation) elde edilmesine imkan verir.
- İş Tanımına Uygun Değerlendirme Raporunu Yazmak ve Yaymak: Bir değerlendirme raporu sorunun ölçeğini (scale), şiddetini (magnitude), öncelikli ihtiyaçları (priority needs) ve geri kalan bilgi eksikliklerini içerir. Acil Müdahale Planı (The Emergency Plan of Action) planlanan müdahaleyi de tanımlamalıdır.
- Daha Fazla Birincil Veri Toplayarak Adımları Tekrarlamak: Yeni elde edilen bilgilerden yola çıkarak yeni bir değerlendirmenin amaçları belirlenir. Çok sektörlü (multi-sectoral) mevcut analizler ikincil veri kabul edilerek yeni bir değerlendirmenin planlamasına ve uygulamasına geçilir.
Değerlendirmenin Amaçlarını Belirlemek?
Acil İhtiyaç Analizi yapmak her zaman için mümkün değildir. Bir değerlendirmenin amaçlarını belirlemeden önce yapılıp yapılmamasının uygunluğunu kontrol etmek gerekir.
Çok Sektörlü İhtiyaç Analizi Aşağıdaki Durumlarda Yapılır
- Bir şok veya olay gerçekleşmesi durumunda (deprem, sel, askeri hareketlilik vb)
- Yavaş giden (slow on-set) bir krizin büyümesi durumunda (politik istikrarsızlık veya kuraklık)
- Özel bir durum hakkında daha fazla bilgiye ihtiyaç olduğunda
Aşağıdaki Durumlarda Çok Sektörlü İhtiyaç Analizine Gerek Yoktur
- Birçok kurum ihtiyaç analizi yapıyorsa
- Müdahale niyeti yoksa
- Mevcut (ikincil) veriler yeterliyse
- Krizden etkilenen bölgelere (affected area) erişim (access) mümkün değilse
- Derinlemesine bir değerlendirme için durum hakkında yeterli bilgi varsa
İş Tanımındaki (Terms of References, ToR) Minimum Gereksinimler
Bir değerlendirme yapılmasına karar verildiyse, ekibin amaçlarının belirlenmesi çok kritiktir. Değerlendirmenin etkileyeceği kararların (decisions) ve çıktıların (outputs) net olması gereklidir. Çok sektörlü bir değerlendirmenin iş tanımının hazırlanmasında minimum gereksinimlerin karşılanması gerekir.
Genel Amaçlar:
- Acil durum sonucunda krizden etkilenen toplulukta meydana gelen öncelikli ihtiyaçlar
- Bir kriz sonrasında etkilenen topluluğun mücadele mekanizmaları (coping mechanism)
- Müdahale için kurumsal kapasite (hükumet, Kızılhaç & Kızılay, BM, STK’lar)
- Krizden etkilenen topluluğun maruz kaldığı riskler (risks) ve tehditler. (threats)
Kapsam (Scope) / Coğrafi Kapsama Alanı (Geographical Coverage)
- Etkilenen bölgeler x Etkilenmeyen bölgeler – Direkt etkilenenler x Dolaylı etkilenenler
- Kırsal x Kentsel, Dağlık x Ova, Kıyı
- İdari Birimler A,B,C (bölgeler, departmanlar, ilçeler vb)
Hedef Kitleler (Targeted Groups)
- Yerinden olmayanlar
- İç göçmenler (IDPs)
- Mülteciler (Refugees)
Sektörler (Sectors)
- Sağlık
- Gıda Güvenliği ve Beslenme
- Su, Sanitasyon ve Hijyen
- Barınma ve Gıda Dışı Yardımlar
Desteklenen Kararlar ve Zama Dilimi
- DREF, Acil Müdahale Planı, Acil Çağrı, Kapasite Desteği vb.
- Ara bulgular (intermediary findings) ve nihai rapor için son tarihin belirlenmesi
- Raporların sıklığı (2-3 günde bir vb)